Kölelik

Kölelik, insanlığın alnındaki en eski utanç lekelerinden biridir. İlk bakışta geçmişe, karanlık imparatorlukların yıkıntılarına, zincir şakırtılarının yankılandığı pazarlara aitmiş gibi görünür; oysa kölelik, biçim değiştirerek bugüne kadar taşınmış, yalnızca yüzünü değiştirmiştir. Tarih boyunca kölelik sadece bedenleri değil, ruhları da zincire vurmuştur. Piramitlerin gölgesinde açlıkla kıvranan eller, Roma villalarının ihtişamında tükenen ömürler, Osmanlı saray mutfaklarında sessizce yok olan hayatlar… Hepsi aynı düzenin parçalarıydı: birinin özgürlüğü, başkasının esareti üzerine kurulmuş bir düzen. Savaşlarda esir edilenler ganimet sayıldı, pazarlarda satıldı; Roma İmparatorluğu’nda ekonominin temeli köle emeği oldu. İnsan emeği, alın teri değil, sahibinin malı olarak görüldü. Kölelik sözde “resmen” kaldırıldığında, insanlık bir devrim yaptığını sandı. 19. yüzyılda Atlantik köle ticaretine son verildi, yasalar zincirleri kırdı. Ama o zincirler yalnızca gözden kayboldu; prangalar görünmez oldu. Çünkü kölelik bir yasa maddesinden ibaret değildir. Kölelik, insana bakışın bozulmasıdır. İnsan, insanı bir meta, bir araç, bir rakam olarak gördükçe kölelik varlığını sürdürür. Bu yüzden kölelik bugün hala aramızdadır; daha sinsidir, daha sessizdir. Köle pazarı artık meydanlarda değil, fabrikaların loş atölyelerinde, göçmen işçilerin pasaportsuz yolculuklarında, borç sarmalına düşmüş çaresizlerin alın terinde kuruludur. Kapitalizmin parıltılı vitrinleri ardında yeni bir kölelik düzeni saklıdır. Küresel şirketler, en ucuz iş gücünü ararken milyonlarca insanı açlığın ve güvencesizliğin zincirlerine vurur. Tekstil atölyelerinde gündüzü geceye katan kadınlar, yerin metrelerce altında can veren maden işçileri, tarım tarlalarında çocukluklarını toprağa gömen çocuklar... Onlar özgür sayılır, çünkü kimse ellerine zincir vurmaz; fakat aslında açlığın, borcun ve umutsuzluğun zincirleriyle bağlanmışlardır. Bugünün köleleri; pasaportları ellerinden alınmış göçmenler, iş kazalarında ölüme terk edilen emekçiler, sessizce sömürülen kadınlar ve çocuklardır. Üstelik kölelik yalnızca fabrikalarda değil, ekranların parıltısında da hüküm sürmektedir. Dijital çağ, görünmez bir esaret düzeni kurmuştur. İnsanların dikkati, zamanı ve emeği algoritmalara teslim edilmiştir. Sosyal medya platformları, insanların arzularını sömürerek onları birer “tüketim kölesi” haline getirmekte, dev şirketler milyonların dikkatini meta olarak pazarlamaktadır. Artık zincir bilekte değil, zihindedir. İnsan, farkında olmadan kendi özgürlüğünü, kendi iradesini gönüllü olarak teslim eder. Bu, köleliğin en tehlikeli biçimidir: görünmez, gönüllü ve sorgulanmaz. Tarih bize göstermiştir ki kölelik, sadece yasalarla yok edilemez. Zincirleri kırmak yetmez; zihniyet değişmedikçe kölelik başka bir kılığa bürünür ve geri döner. İnsanlık, köleliği yalnızca yasakladığını sanarak aslında onun evrim geçirmesine izin vermiştir. Bugünün dünyasında kölelik daha sinsidir, çünkü efendiler kendilerini gizlemektedir. Onlar artık bireyler değil, sistemlerdir. Uluslararası şirketler, devletler, piyasa mekanizmaları modern köleliğin sahipleridir. Onların sopası yoktur ama açlık sopasından beterdir. Zincirleri yoktur ama borç zincirinden daha sağlamdır. Sorulması gereken soru şudur: Biz gerçekten köleliği tarihin geride kalmış bir sayfası mı sandık? Yoksa o sayfa hiç kapanmadı da biz yalnızca okumamayı mı seçtik? İnsanlığın bugün övündüğü ilerleme teknolojik devrimler, bilimsel atılımlar, gökdelenler ve yapay zekalar hala başkalarının özgürlüğünün, alın terinin ve hayatının üzerine inşa ediliyorsa bu nasıl bir ilerlemedir? Kölelik bitmedi; sadece maskesini değiştirdi. Köleliğe karşı gerçek mücadele zincirleri kırmakla değil, insanın insana bakışını değiştirmekle mümkündür. Bir başkasının emeğini, zamanını, hayatını kendi çıkarı için sömürmeyi meşru gören anlayış ortadan kalkmadıkça, hiçbir yasa, hiçbir bildirge köleliği yok edemez. Unutmayalım: En büyük kölelik, bu düzeni kabullenmektir. Sessizlik, köleliğin en sadık köpeğidir.